"Poglądy Filozofów Przyrody" - Teofrast. Część III



Część I znajdziecie  > TUTAJ <

Część II znajdziecie  > TUTAJ <



* O wrażeniach zmysłowych *

(περί αισθήσεων)



Diels 497 sqq.


1.  Liczne rozpowszechnione poglądy na wrażenia zmysłowe dzielą się na dwa rodzaje: bo jedni przypuszczają, że [one powstają] dzięki podobieństwu, a inni, że dzięki przeciwieństwu. Otóż Parmenides, Empedokles i Platon mówią o podobieństwie, a zwolennicy Anaksagorasa i Heraklita o przeciwieństwie. Pierwsi powołują się przy tym na okoliczność, że większość innych przedmiotów daje się poznać dzięki podobieństwu i że wszystkim istotom żyjącym wrodzona jest zdolność rozpoznawania tego, co pokrewne; a oprócz tego, że wrażenia powstają na skutek odpływu, a to, co podobne, zmierza do podobnego.  

2. Ci zaś, którzy przypuszczają, że odbieranie wrażeń polega na zmianie, a to, co podobne, niczego nie doznaje od podobnego, przeciwieństwa natomiast dostępne są doznawaniu, przyłączyli się do drugiego poglądu; uważają oni, że świadczy o tym również to, co się dzieje w związku z dotykiem: bo to, co tak samo jest zimne czy ciepłe jak nasze ciało, nie wywołuje wrażenia.

Na ogół więc takie mamy przekazane poglądy o wrażeniach zmysłowych. A o każdym z osobna spośród poszczególnych wrażeń wszyscy inni prawie zachowują milczenie, tylko Empedokles usiłuje i te wrażenia sprowadzić do podobieństwa.  

3. Parmenides bowiem nie podał w ogóle żadnej definicji, ale tylko to zauważył, że skoro istnieją dwa pierwiastki, poznanie idzie za tym, który ma przewagą. Bo zależnie od tego, czy przeważa ciepło czy zimno, inaczej umysł je ujmuje, ale silniej i bardziej wyraźnie to, które zostało wywołane przez ciepło: i ono jednak wymaga pewnej odpowiedniości , mówi:
"Bo zależnie od tego, jak u człeka każdego zmieszane są członki wielce
ruchliwe,
Taki też jest umyśl jego. Bo to, co myśli.
Jest u każdego i u wszystkich naturą ich członków;
To bowiem, czego jest więcej, jest myślą
".

4.  Twierdzi bowiem, że odbieranie wrażeń jest tym samym, co myślenie, dlatego też pamięć i zapomnienie z nich właśnie powstają wskutek zmieszania. Ale jeżeli na skutek zmieszania zrówna się ich ilość, czy wtedy powstanie myślenie, czy też nie i jaki będzie [wynikający stąd] stan ogólny — tego zupełnie nic określił. Że zaś przyjmuje, iż wrażenie powstaje również z tego, co samo w sobie jest przeciwne , widać z tego twierdzenia, że zdaniem jego, trup nic odbiera wrażenia światła, ciepła ani głosu — z powodu braku ognia, natomiast odczuwa zimno, milczenie i doznaje innych wrażeń, przeciwnych [tamtym]; i że wszystko, co istnieje, posiada jakąś zdolność poznawania. W ten więc sposób sam, jak to widać, własnymi słowami, doszczętnie — jak się zdaje — usuwa trudności wynikające z własnego przypuszczenia.

5.  Platon zaś szerzej omawia poszczególne wrażenia zmysłowe, ale przecież nie mówi o wszystkich, lecz tylko o słuchu i wzroku. A [narząd] wzroku składa się według niego z ognia, dlatego też barwa jest płomieniem wychodzącym z ciał i mającym cząsteczki odpowiadające narządowi wzroku: tak że gdy następuje ten odpływ i ma się z narządem wzroku zespolić, wzrok wychodząc z ciała na pewną odległość łączy się z tym odpływem i w ten sposób widzimy. Więc swoje zdanie umieścił jak gdyby w pośrodku między tymi, którzy twierdzą, że wzrok dochodzi do ciał, a tymi, których zdaniem coś zmierza do oczu od ciał widzialnych. 

6.  Słuch zaś określa Platon za pomocą dźwięku: dźwięk bowiem jest wstrząśnięciem mózgu i krwi, dochodzącym do duszy z powietrza za pośrednictwem uszu, słuch zaś to ruch, przez to wstrząśnięcie wywołany, sięgający od głowy do wątroby. O węchu zaś, smaku i dotyku w ogóle nic nie mówi ani czy oprócz tych istnieją inne jakieś zmysły, ale raczej dokładnie zajmuje się przedmiotami podpadającymi pod zmysły.



7.  Empedokles zaś o wszystkich wrażeniach mówi w sposób jednakowy i twierdzi, że one powstają przez to, iż coś dostosowuje się do przewodów w każdym [narządzie zmysłowym]. Dlatego też zmysły nic mogą wzajemnie rozróżniać przedmiotów należących do innych zmysłów, gdyż przewody jednych są właśnie za szerokie, a innych za wąskie w stosunku do przedmiotów; jedne więc przechodzą nie dotykając [narządów zmysłowych], a inne w ogóle wejść nie mogą. Empedokles próbuje również opisać narząd wzroku, jaki też on jest; twierdzi bowiem, że jego wnętrze jest z ognia, dokoła niego zaś znajduje się ziemia i powietrze, przez które przechodzi ogień dzięki swej subtelności, jak światło w latarniach. Przewody zaś ognia i wody umieszczone są [w oku] na przemian, a spośród nich przewodami ognia poznajemy białe przedmioty, przewodami zaś wody — czarne. Każdy bowiem z tych dwu rodzajów przedmiotów nadaje się do jednego ze wspomnianych rodzajów przewodów. Natomiast przenoszą się do wzroku za pośrednictwem odpływu.

8.  Ale nie wszystkie oczy mają jednakową budowę... inne z przeciwnych, i jedne mają ogień w samym środku, a inne [bardziej] na zewnątrz; stąd też jedne zwierzęta lepiej widzą za dnia, a inne w nocy: te, które mają mniej ognia, widzą lepiej za dnia, gdyż wewnętrzne światło zrównoważone jest u nich przez światło z zewnątrz; a które mają mniej składnika przeciwnego, te widzą lepiej w nocy: bo i to, czego im brak, doznaje uzupełnienia. W przeciwnym wypadku jedno i drugie ma się odwrotnie: wtedy nawet te istoty żyjące, które mają więcej ognia, źle widzą [w dzień], gdyż ogień, wzmożony jeszcze przez światło, zamyka i zajmuje przewody wodne. A z tymi, które mają więcej wody, to samo dzieje się nocą, gdyż ogień jest pokryty wodą..., aż pod wpływem zewnętrznego światła woda zostanie odcięta, w drugim zaś wypadku — ogień, pod wpływem powietrza; bo to, co przeciwne, pomaga w obydwu wypadkach. Najlepiej zaś zmieszane i najlepsze jest oko, na które składają się równomiernie oba składniki. Więc o wzroku to mniej więcej mówi.

9.  Słuch zaś, jak twierdzi, jest spowodowany dźwiękami pochodzącymi z zewnątrz, kiedy powietrze, poruszone przez głos, wewnątrz dźwięczy; ucho bowiem jest jakby dzwonem odgłosów podobnych [do tych, co do niego dochodzą], a nazywa je «gałęzią mięsną»; wprawione w ruch, sprawia, że powietrze uderza o twarde cząstki i wywołuje dźwięczenie w uszach. Węch zaś powstaje — wedle Empedoklesa — z oddychania, dlatego też najlepszy węch mają ci, którzy najszybciej oddychają; najsilniejszy zaś zapach pochodzi od ciał delikatnych i lekkich. Smaku i dotyku nie określa każdego z osobna, ani jak one powstają, ani co jest ich przyczyną, tylko ogólnie powiada o [wszystkich zmysłach], że wrażenie powstaje dzięki przystosowaniu się do przewodów zmysłowych. Przyjemność dają rzeczy podobne [do naszych narządów zmysłowych] w swych składnikach i ich mieszaninie, ból zaś — rzeczy przeciwne.

10.  W ten sam sposób mówi również o poznawaniu i niewiedzy. Bo poznawanie polega na tym, co jest podobne, a niewiedza powstaje z tego, co nie jest podobne, gdyż poznanie jest albo tym samym, co wrażenie, albo czymś podobnym. Wyliczywszy bowiem, jak każdą rzecz poznajemy i dzięki czemu, dodał w końcu:
"bo z nich odpowiednio wszystkie rzeczy zostały złożone,
dzięki nim ludzie myślą, rozkosz i ból odczuwają".

Dlatego też myślimy, zdaniem jego, głównie krwią, w niej bowiem pomieszane są pierwiastki poszczególnych
części ciała. 

11.  Więc ci, u których mieszanina jest równa i podobna, a pierwiastki nie są ani zbyt odległe od siebie, ani też małe, ani zbyt wielkie — ci są najmądrzejsi i odbierają najdokładniejsze wrażenia; a proporcjonalnie ci, którzy najbardziej się do nich zbliżają; ale ci, u których to jest odwrotnie — są najgłupsi. Natomiast tacy, których pierwiastki są rzadko rozmieszczone i skąpo, są gnuśni i leniwi, a tacy, u których są zwarte i na małe cząsteczki pokruszone — tacy, choć są impulsywni i na wiele rzeczy się porywają, mało dokonują z powodu szybkiego ruchu krwi. Inni znów, którzy mają proporcjonalną mieszaninę pierwiastków w jakiejś części są pod tym szczególnym względem mądrzy: więc jedni są dobrymi mówcami, a inni rzemieślnikami, bo jedni mają odpowiednią mieszaninę w rękach, a drudzy w języku; podobnie jest również ze wszystkimi innymi zdolnościami.



12.  Taki więc jest pogląd Empedoklesa na powstanie zarówno wrażenia, jak i poznania. Ale na podstawie tego, co on mówi, mógłby ktoś nie wiedzieć najpierw: czym istoty żyjące będą się różniły od innych w odbieraniu wrażeń. Bo przedmioty są dostosowane również do przewodów rzeczy martwych. W ogóle bowiem zmieszanie dokonuje się według niego dzięki odpowiedniości tych przewodów: dlatego oliwa nie zmiesza się z wodą, natomiast łączą się z sobą winne ciecze oraz te ciała, których swoiste mieszaniny wymienia. Tak więc nie tylko wszystko będzie odbierać wrażenia, ale również tym samym będzie: zmieszanie, wrażenie i wzrastanie, bo twierdzi, że wszystko powstaje dzięki odpowiedniości przedmiotów; chyba że dołączy jakąś różnicę. 

13.  A następnie w odniesieniu do samych istot żyjących, co w nich bardziej będzie doznawało wrażeń, czy ogień znajdujący się w samej istocie żyjącej, czy ten, który jest na zewnątrz, jeżeli są do siebie dostosowane? Istnieje bowiem zarówno odpowiedniość jak i podobieństwo [obu tych rodzajów ognia]. Następnie musi zachodzić jakaś [między nimi] różnica, jeżeli ogień [wewnętrzny nie może wypełnić przewodów], a ten, który z zewnątrz przychodzi — może. Tak więc, gdyby całkowicie i pod każdym względem były równe, nic powstawałoby żadne wrażenie. A dalej, czy przewody są puste, czy pełne? Gdyby bowiem były puste, popadałby Empedokles w niezgodność z samym sobą, bo twierdzi, że próżnia w ogóle nie istnieje; jeżeli zaś pełne, to istoty żyjące bezustannie by doznawały wrażeń. Bo jasną jest rzeczą, że —jak sam twierdzi — przystosowuje się [do siebie] to, co podobne. 

14.  A przecież co do samej tej kwestii można by mieć wątpliwości, czy mogą istnieć takie wielkości rzeczy odmiennego rodzaju, żeby się mogły do siebie dostosować, zwłaszcza jeżeli się zdarza, jak to sam twierdzi, że oczy, których mieszanina nie jest proporcjonalna, doznają osłabienia, gdy przewody zostaną zatkane już to przez ogień, już to przez powietrze. Jeżeli więc istnieje odpowiedniość również między nimi, a przewody pełne są substancyj ze sobą nie spokrewnionych, jakżeż i dokąd substancje te z przewodów wychodzą, kiedy przychodzi do doznawania wrażenia? Trzeba tu przyjąć jakąś zmianę. Tak więc w każdym razie są to trudności: bo albo trzeba przyjąć istnienie próżni, albo że istoty żyjące bezustannie doznają wszelakich wrażeń, albo wreszcie, że to, co nie jest pokrewne, dostosowuje się [do przewodów], choć ani nie wywołuje wrażenia, ani nie wywołuje zmian właściwych temu, co powoduje wrażenia. 

15.  A dalej: jeżeliby to, co podobne, nie dostosowywało się [do przewodów], ale tylko się ich dotykało, to zrozumiałą byłoby rzeczą, aby wrażenie powstawało przy jakiejkolwiek sposobności. Bo Empedokles wyjaśnia poznanie przez te dwie rzeczy: podobieństwo i stykanie się; dlatego też użył wyrażenia «dostosowanie się». Więc gdyby coś, co mniejsze, dotknęło czegoś większego, powstałoby wrażenie. A w ogóle, przynajmniej według niego, odpada nawet podobieństwo, a wystarcza sama tylko odpowiedniość. Twierdzi bowiem, że jedne rzeczy nie spostrzegają drugich, ponieważ ich przewody nie są wzajemnie do siebie przystosowane. Ale przy tym nie określił wcale, czy to, co odpływa, jest podobne, czy też niepodobne do narządu zmysłowego. Tak więc wrażenie albo nie polega na podobieństwie, albo ludzie nie odróżniają przedmiotów spostrzeżeń zmysłowych nie z powodu braku jakiejś odpowiedniości, a wszystkie przedmioty spostrzeżeń muszą mieć tę samą naturę.

16.  Ponadto, Empedokles przecież sam z sobą nie jest w zgodzie, kiedy określa rozkosz i ból, twierdząc, że radujemy się tym, co podobne, a smucimy z powodu przeciwieństwa; bo rzeczy przeciwne są «wrogie» dlatego, że:
"bardzo daleko stoją od siebie
przez pochodzenie, zmieszanie i wytworzone postaci".

Rozkosz lub ból uważają oni bowiem za pewne wrażenia albo za coś, co towarzyszy wrażeniom, tak że nie każde wrażenie powstaje na podstawie podobieństwa.



17.  A przecież nieraz odbierając wrażenia odczuwamy przykrość podczas samego doznawania wrażenia, a — jak twierdzi Anaksagoras — zawsze: bo wszelkie wrażenie połączone jest, jego zdaniem, z przykrością. A dalej, to samo dzieje się przy poszczególnych wrażeniach, bo poznanie opiera się wedle niego na podobieństwie; oko bowiem, kiedy je Anaksagoras przedstawia, jako połączenie ognia i tego, co jest mu przeciwne, mogłoby rozpoznać to, co białe i czarne, na podstawie tego, co jest do nich podobne, ale jakżeż może rozpoznać to, co szare i inne barwy mieszane? bo ani przez przewody ognia, ani wody, ani też nie wyobraża sobie, że przez inne złożone z obu tych składników; a widzimy je przecież niegorzej niż barwy niezłożone. 

18.  Niedorzeczne też jest [jego wyjaśnienie tego], że jedne istoty żyjące widzą lepiej za dnia, inne zaś w nocy: mniejszy bowiem ogień jest pochłaniany przez większy, dlatego nie możemy patrzeć: w słońce i w ogóle w sam ogień. Stąd te istoty, które mają słabsze światło oczu, mniej powinny widzieć za dnia; albo jeżeli, jak to twierdzi, to, co podobne, wzmacnia, a co przeciwne, niszczy i przeszkadza, białe barwy powinni widzieć lepiej za dnia wszyscy, i ci, którzy mają mniej światła w oczach, i ci, którzy więcej; barwy zaś czarne — w nocy. Ale w rzeczywistości wszyscy wszystko widzą lepiej za dnia, oprócz niewielu zwierząt; widocznie u nich taką siłę posiada własny ogień, tak jak barwa niektórych z nich połyskuje bardziej w nocy. 

19.  A dalej, u tych, u których występuje mieszanina złożona z różnych części, muszą się one proporcjonalnie powiększać; tak więc, jeżeli z powodu nadmiaru jeden składnik przeszkadza drugiemu w widzeniu, wszystkie istoty żyjące byłyby w jednakowym położeniu. Ale jeżeli wrażenia wzrokowe bardzo trudno jest wyjaśnić, to jakże odróżnimy na podstawie podobieństwa przedmioty dane w innych wrażeniach? Bo wyraz «podobny» jest nieokreślony. Albowiem ani przez dźwięk nie słyszymy dźwięku, ani nie odczuwamy zapachu przez zapach, ani innych wrażeń nie doznajemy dzięki temu, co pokrewne, ale raczej, żeby tak powiedzieć, dzięki temu, co przeciwne; wrażeniom tym narządy zmysłowe muszą być poddane w stanie biernym. Kiedy bowiem w uszach dzwoni albo soki jakieś znajdują się w narządzie smaku, a zapach w narządzie węchu, wtedy wszystkie te narządy stają się bardziej przytępione, i to tym bardziej, im bardziej są pełne tego, co do nich podobne; chyba że i tutaj wprowadziłby ktoś jakieś rozgraniczenie.

20.  A jeszcze co do zagadnienia odpływu: choć nie wystarczająco je wyjaśnił, można to jakoś zrozumieć w odniesieniu do wszystkich innych zmysłów, ale niełatwo, jeżeli chodzi o dotyk i smak. Jakże bowiem przez odpływ mamy rozróżniać ich przedmioty albo jak dostosowuje się do przewodów to, co szorstkie i gładkie? bo jak się wydaje, spośród pierwiastków tylko z ognia coś odpływa, natomiast z żadnego innego. Prócz tego zaś, jeżeli wskutek odpływu następuje zanik, co właśnie przytacza jako najogólniejszy dowód [swego poglądu], i jeśli zapachy powstają przez odpływ, to te ciała, które wydają najsilniejszy zapach, najprędzej powinny zanikać. Tymczasem rzecz ma się prawie odwrotnie: bo rośliny i inne przedmioty o najsilniejszym zapachu najdłużej trwają. A zdarza się również w okresie miłości, że w ogóle nie powstają wrażenia lub powstają w mniejszej mierze, gdyż wtedy występuje połączenie, a nie odpływ.

___________________________

Cdn... 


Popularne posty z tego bloga

"Wędrówka Dusz" - dr Michael Newton. "Śmierć nie jest ciemnością, lecz światłem". Część I

"Ulecz się sam" - Andrzej Żak. Część II - Wolność jest jak zdrowie: uzyskuje wartość i stajemy się jej świadomi tylko wtedy, gdy ją tracimy...

Mitologia Indyjska: Mit o powstaniu świata, Bogini Matce i wojnie bogów!